21 نوامبر ۲۰۲۶ – برای نخستین بار، یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی شده و کنترل‌شده با پلاسبو (دارونما)، اثربخشی و ایمنی طولانی‌مدت داروی قدیمی کاهش وزن، یعنی فنترمین را اثبات کرد.

دکتر جامی دی. آرد، پژوهشگر و استاد اپیدمیولوژی و پیشگیری در دانشکده پزشکی دانشگاه ویک فورست در کارولینای شمالی، اظهار داشت: «فنترمین در واقع یکی از محبوب‌ترین داروهای چاقی است که ما در اختیار داریم؛ بخشی از این محبوبیت به دلیل قیمت بسیار ارزان آن است.»

وی افزود: «پزشکان و بیماران بر این باورند که این دارو در سطحی مشخص، مؤثر است، اما با این حال، تا به امروز به‌درستی مورد آزمایش قرار نگرفته بود.»

اثربخشی و ایمنی فنترمین که یک ماده محرک است، پیش از وضع قوانین فعلی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نخستین بار در سال ۱۹۵۹، برای کاهش وزن تأیید شد. این دارو همچنان به صورت عمومی در بازار موجود است و تا سال ۲۰۲۴، حتی در عصر ظهور داروهای GLP-1، حدود نیمی از نسخه‌های تجویز شده برای چاقی را به خود اختصاص داده بود. با این حال، استفاده از این دارو به دلیل برچسب «فقط برای استفاده کوتاه‌مدت» (معمولاً ۳ ماهه) و همچنین طبقه‌بندی آن به عنوان یک ماده کنترل‌شده (Schedule IV) توسط سازمان مدیریت مواد مخدر آمریکا (DEA) با محدودیت‌هایی روبرو بوده است؛ محدودیت‌هایی که باعث کنترل سخت‌گیرانه مقادیر نسخه‌ها و دفعات تمدید آن‌ها می‌شود.

اکنون محققان امیدوارند با انتشار نتایج کارآزمایی دو ساله LEAP، این محدودیت‌ها تغییر کند. این مطالعه کاهش وزن قابل توجه حدود ۸ درصد را در بازه یک‌ساله، بدون ایجاد مشکلات مهم کاردیومتابولیک (قلبی-متابولیک) یا مسائل ایمنی دیگر نشان داده است. اگرچه نتایج هنوز به‌طور رسمی منتشر نشده، اما توسط چهار تن از پژوهشگران این مطالعه در کنفرانس «هفته چاقی ۲۰۲۶» ارائه شده است.

دکتر آرد، در مقدمه سخنان خود اشاره کرد که طبقه‌بندی دارو در دسته مواد کنترل‌شده (Schedule IV)، تنها به دلیل ساختار مشابه با آمفتامین بوده و لزوماً به معنای وجود شواهد مبنی بر خطرات ایمنی نیست. داده‌های قبلی انسانی و حیوانی نشان‌دهنده پتانسیل اعتیادآوری این دارو نیستند.

طراحی مطالعه مطابق با عملکرد در دنیای واقعی

کارآزمایی LEAP توسط مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI) تأمین مالی شد. دارو و پلاسبوی مطالعه توسط  KVK Techو بخش سبک زندگی توسط موسسه Weight Watchers (WW) تأمین شد. این مطالعه در شش مرکز تحقیقاتی مختلف از جمله دانشگاه ویک فورست و مرکز سلامت دانشگاه تگزاس انجام شد.

در مجموع ۸۷۰ شرکت‌کننده با شاخص توده بدنی (BMI) بین ۲۷ تا ۴۴.۹ و فاقد فشار خون بالا، به‌صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند: گروه مصرف‌کننده ۸ میلی‌گرم فنترمین (که به تدریج روزانه تا سه بار افزایش یافت یعنی به 24 میلی گرم در روز رسید) و گروه دریافت‌کننده پلاسبو. به دلیل قوانین سازمان DEA، شرکت‌کنندگان باید هر ماه شخصاً برای دریافت دارو مراجعه می‌کردند، هرچند این روند در برخی مراکز به ۳ ماه یک‌بار تغییر یافت.

تمامی شرکت‌کنندگان تحت درمان‌های مبتنی بر تغییر سبک زندگی قرار گرفتند؛ این برنامه‌ها شامل عضویت دو ساله در پلتفرم آنلاین WW، استفاده از ترازوی دیجیتال برای وزن‌کشی شخصی، و همچنین نظارت و مشاوره توسط پزشک بود. این مشاوره در نقطه شروع مطالعه (Baseline)، ماهانه برای ۳ ماه اول و سپس به‌صورت فصلی (هر سه ماه یک‌بار) انجام می‌شد.

دکتر نیکلاس ام. پاجوسکی، پژوهشگر و استاد آمار زیستی و علوم داده در دانشگاه ویک فورست، در این باره گفت: «هدف ما این بود که مداخله‌ای مشابه با دستورالعمل‌های استاندارد اما قابل تعمیم به دنیای واقعی طراحی کنیم؛ به‌گونه‌ای که بتوان آن را در مراکز مراقبت‌های اولیه، با سطوح مختلفی از منابع و آموزش، بازتولید کرد.»

در هفته ۱۰۴ام، تعداد ۳۶۸ نفر از گروه فنترمین و ۳۴۴ نفر از گروه پلاسبو همچنان در مطالعه حضور داشتند. در تحلیل «قصد درمان»، میزان کاهش وزن در هفته ۲۶ برای گروه فنترمین ۸.۴٪ و برای گروه پلاسبو ۴.۵٪ بود که تفاوت معناداری را نشان داد (P< 0.001). این روند در هفته ۵۲ نیز با کاهش وزن ۸.۲٪ در مقابل ۴.۶٪ ادامه یافت (P< 0.001).

دکتر کریستینا اچ. لوئیس، پژوهشگر مطالعه و دانشیار اپیدمیولوژی و پیشگیری در دانشگاه ویک فورست، گزارش داد که در پایان سال اول، بیش از یک‌سوم شرکت‌کنندگان در گروه فنترمین، کاهش وزن ۱۰ درصدی یا بیشتر را تجربه کرده بودند.

در پایان سال دوم، گروه فنترمین مقداری از وزن خود را بازیافت، به‌طوری که کاهش وزن نهایی آن‌ها از نقطه شروع برابر با ۶.۲٪ بود؛ در حالی که گروه پلاسبو کاهش وزن ۴.۷ درصدی خود را حفظ کرده بود. با این حال، تفاوت بین دو گروه همچنان معنادار باقی ماند (P = .003). دکتر لوئیس افزود که در پایان سال دوم، بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان گروه فنترمین، موفق به حفظ کاهش وزن ۵ درصدی یا بیشتر شده بودند.

آیا برچسب‌گذاری  FDAو طبقه‌بندی  DEAتغییر خواهد کرد؟

دکتر آرد، گفت: «ما امیدواریم نتایج مطالعه  LEAPبه گسترش درک عمومی از میزان اثربخشی و ایمنی کلی این دارو کمک کند. بسیاری از پزشکان نگاه منفی به فنترمین دارند و فکر می‌کنند که این دارو یا نباید اصلاً مصرف شود، یا فقط باید به صورت کوتاه‌مدت استفاده شود. به همین دلیل برای ما بسیار مهم بود که آن را در بازه طولانی‌مدت بررسی کنیم.»

او اضافه کرد که فشار برای تغییر برچسب‌گذاری FDA و طبقه‌بندی  DEAاز سوی شرکت‌های داروسازی نخواهد بود، بلکه این فشار ممکن است از سوی «ائتلافی از نمایندگان بیماران و حامیان آن‌ها» اعمال شود؛ چرا که این موضوع مستقیماً با «عدالت در سلامت و دسترسی به مراقبت‌های پزشکی» در ارتباط است.

یک جایگزین مناسب

دکتر ادموند ویکهام، مدیر نشست علمی و رئیس بخش غدد، دیابت و متابولیسم در دانشگاه ویرجینیا کامن‌ولث (که در این مطالعه مشارکت نداشت)، در پاسخ به پرسشی درباره نتایج گفت: «فکر می‌کنم این یافته‌ها به یک سؤال مهم پاسخ می‌دهند: آیا درمان طولانی‌مدت با فنترمین می‌تواند به عنوان بخشی از یک درمان جامع برای چاقی مفید باشد؟»

وی گفت: این مطالعه اطلاعات بیشتری درباره ایمنی این دارو ارائه داده است و من واقعاً فکر می‌کنم این نتایج برای حمایت از عملکرد بالینی ما در استفاده طولانی‌مدت از این دارو جهت مراقبت از بیماران مبتلا به چاقی، بسیار حیاتی است.

دکتر ایم روتبرگ، متخصص چاقی و استاد پزشکی در دانشگاه میشیگان نیز که در این مطالعه نقش نداشت، کار این پژوهشگران را «فوق‌العاده» توصیف کرد و گفت: «حفظ مشارکت افراد در یک کارآزمایی بالینی به مدت ۲ سال، فارغ از نوع درمان، بسیار دشوار است. این نتایج واقعاً هیجان‌انگیز هستند؛ این یک مطالعه بزرگ و عالی است که به ما می‌گوید برای کسانی که دسترسی به داروهای گران‌قیمت‌ترِ  GLP-1ندارند، فنترمین یک جایگزین بسیار خوب است.»

منبع:

https://www.medscape.com/viewarticle/finally-phentermine-shows-long-term-efficacy-and-safety-2026a10018tb